بنام خدا 

 مقاله‌ي زيرشامل قانون كپي رايت است ولي برداشت از آن براي استفاده‌هاي غير تجاري با ذكر مَأخذ بلامانع است.

والسلام - مؤلف

 http://abolfazl-s.blogfa.com

هوالجميل

عنقاي لاهوت 

اي نسيمي وقت آن شد كز دم روح‌القدس

نفخه‌اي چون صور اسرافيل در عالم دمي

مروري اجمالي بر زندگي  عارف شهيد سيد عماد‌الدين نسيمي

 حدود هفتصد سال پيش ،همزمان با عصر حافظ،  در سياه‌ترين دوران تاريخ ايران كه تيموريان خونخوار بر ايران حكم مي‌راندند و از اجراي هيچ ظلم و جور و جنايتي ابا نداشتند و كسي را ياراي مقابله با ايادي و سرسپردگان آنها نبود و تمام مردم از ترس قداره‌بندان بي‌رحم و بي‌پرواي حكومت تيموري در لاك خود خزيده‌بودند و آشكارا به ظلم آن وحشيان بيابانگرد كه از بخت بد ، زمام امور كشور باستاني ايران را در دست گرفته  بودند، تن در داده بودند و هيچ اميدي به رهائي نداشتند، مرداني  ظهور كردند كه با سلاح سرخ  تفكر به ميان توده‌هاي تحت ستم آمدند و در عرض مدت كوتاهي سراسر قلمرو پهناور تيموريان و كشورهاي اسلامي را تحت‌الشعاع افكار و انديشه‌هاي خود قرار دادند و انقلابهاي عظيمي  در تمام شهرها و روستاها بوجود آوردند كه نهايتاَ باعث سرنگوني تيموريان و پايان دادن به استبداد وحشيانه آنها شد و البته خود نيز در اين راه فدا شدند و به اتهام كفر و زندقه و ارتداد به فجيع‌ترين روش كشته و سوزانده‌ شدند. اين مردان بزگ عرصه‌ي‌ عشق و عرفان كه در آن زمان ، نام بردن از آنها و خواندن شعرشان مساوي با شكنجه و اعدام بود و در آن زمان ، عليرغم  ساده‌زيستي و سعي در گمنامي ، نامي عالمگير داشتند كساني نبودند جز يك استاد و شاگرد بنام‌هاي نعيمي و نسيمي و پيروان خاص و عام آنها كه در تمام آبادي‌ها ،مخصوصاَ در آذربايجان ،  پرچم مبارزه را به دوش كشيده بودند و بر عليه جلادان تيموري كه علاوه بر تمام ظلم و اجحافات ، حدود چهل نوع عوارض و ماليات از مردم مي‌گرفتند و يا به زور از انبار و انبان مردم مي‌ربودند و حتي نواميس مردم از دست آنها در امان نبود مبارزه مي‌كردند.

امروزه رسم شده درباره‌ي هر شاعر و هنرمندي كه مي‌ميرد مي‌گويند: بزرگترين شعر و هنرش، زندگي‌اش بود، به راستي درباره نسيمي چه بايد بگوئيم؟ حيفم مي‌آيد كه از اين جمله‌ي كليشه‌اي و لوث شده براي نسيمي استفاده كنم. او حتي بزرگتر از آن است كه او را عارف ( با معنا و مصاديقي كه در فرهنگ و ادب ما دارد) بناميم.

براي بررسي شخصيت و آثار و افكار او ناچاريم خود را در موقعيت زماني و تاريخي او قرار دهيم. روزي كه براي آگاهي دادن و تهييج مردم به منظور احقاق حق انساني و الهي خود و مبارزه با استبداد سياه و خفقان متراكم حكومت تيمور لنگ و جانشينان و ايادي خونخوار و بيرحمش هيچ راهي جز آفرينش دوباره‌ي انسان در «رستاخيز كلمات» نبود، آنهم نه در قالب قضيه‌هاي فلسفي خشك و خشن و نصايح و اندرزهاي تكراري و نخ‌نما شده، بلكه در قالب زيباترين و لطيف‌ترين كلمات غنائي ملموس و محسوس، در قالب شعرهائي عميق و مرتفع و در عين حال ساده و صميمي و خودماني، در قالب غزل : شورانگيز‌ترين فرم گفتگوي عشاق و دلدادگان كه هركسي يكبار آن را در زندگي خويش تجربه كرده‌است، و ارائه‌ي معشوقي جديد  كه دور از دسترس نيست: يعني خود انسان كه خداوند نيز او را بعنوان خليفه‌‌ي خود برگزيده و در آفرينش او به خود تبريك گفته و ملائك را به سجده‌ي او واداشته و هنوز هم اگر جاي واقعي خود را در كائنات بيابد مسجود ملائك و موضوع تبريك خداوند است. با اين حال، چنين موجود عظيم‌الشاني چرا بايد برده و بنده‌ي درباريان ديوسيرت باشد و زير پاي آنها لجن‌مال شود و حتي قدرت كوچكترين اعتراضي نداشته‌باشد و از اينها بدتر اينكه تمام اين پلشتي‌ها و شوربختي‌ها را خواست و اراده و مشيت خداوند بداند و بر آنها نيز شكر و تيمورها را دعا كند (چنانكه برخي از ارباب اديان و مذاهب او را چنين آموخته‌اند و رستگاري او را نيز در همين مي‌دانند). به همين خاطر است كه نسيمي نه فقط  تحت تعقيب حكومت بلكه مورد تحقير و تكفير برخي از متيدنين نيز قرار گرفته و قرنهاي متمادي توسط حاكمين فكري بايكوت شده است. در اصل، افكار و عقائد اين اسوه‌ي بزرگ آزادگي و آزادانديشي با مذاق هيچ حكومتي سازگار نيست  چون هميشه با مطرح كردن شخصيت واقعي انسانها، آنها را به مبارزه‌اي دائمي (و با نشاط) بر عليه تمام طواغيت درون و برون فرا مي خواند و كلاس خودشناسي و شيطان شناسي و جهاد اكبر او را هرگز پاياني نيست، و لذا اگر بگوئيم كه نسيمي  شاعر نبوده ولي از شعر بعنوان يكي از حربه‌هاي جهاد مقدس خود بهره مي‌جسته بيراه نگفته‌ايم و اگر بگوئيم كه بزرگترين شعرش، زندگي‌اش بوده حق مطلب را درباره‌ي تمام ابعاد شخصيتي او ادا نكرده‌ايم، چون او نه خود را شاعر مي دانسته و نه مثل بسياري از شاعران گرانقدر كهن، دربار و درباريان را مدح گفته و نه تمايلي به ذكر و درج نامش در انجمن‌ها و تذكره‌‌ها  داشته است. كدام انجمن و تذكره و كاتب دولتي حاضر بوده  نام يك شاعر ياغي تحت تعقيب آواره‌ي بدنام و تكفير شده را در ركوردهاي گينز خود ثبت و ضبط كند مگر بخاطر بدنام‌تر كردن او؟! او در شعر بدنبال نام  و نان وصنعتگري و نوآوري نيست و فقط هدف مقدسش را بوسيله‌ي شعر دنبال مي‌كند و البته بخاطر رعايت حال مخاطب، تمام رازها و برداشتهايش را نيز نمي‌تواند به منصه‌ي ظهور برساند ولي در هر حال نمي تواند بي گفتار بنشيند:

منم تفسير نطق حق كه در اشيا شوم ناطق

محال است و اين و ناممكن كه بي گفتار بنشينم

من مظهر نطق و نطق حق ذات من است

وندر دو جهان، صداي اصوات من است

از صبح ازل ، هرآنچه تا شام ابد

آيد بوجود (و) هست ، ذرات من است

بدون شك يكي از معدود كتب شعري قدما كه مدح هيچ شاهي  در آن وجود ندارد ديوان نسيمي است چون از دولت عشق به جائي رسيده كه تمام افلاك را غلام خود مي‌داند:

تا به فضل حق، نسيمي بنده‌ي عشق تو شد

چرخ و ماه و زهره و خورشيد هستندش غلام

و اين عشق خونين و آتشين، سابقه در خاطرات ازلي او دارد. او با دلبر ازلي چنان سر و سّري دارد كه مي‌داند معشوق  هم اين مست جام اناالحق را در عرش بر دار خواهد كرد:

من كه ز مجلس ازل، مست اناالحق آمدم

چون نزند شه ابد، بر سر عرش، دار من

ز جام عشق تو بودم خراب و مست، آندم

كه امر منشي «كن» كاف و نون به هم مي‌زد

و نكته‌ي مهم اين است كه نسيمي در تمام اينگونه ابيات مي‌خواهد عزت نفس و مناعت طبع و كرامت انساني را به مخاطبان القا كند و ارزش وجودي آنها را به يادشان بياورد و بخاطر همين عظمت روحي است كه بعضي از اكابر ازمنه مختلف، تفكرات او را خطرناك تر از تفكرات حلاج مي‌دانستند. ولي واقعيت امر آن است كه آنها نه حرف حلاج‌ها  را فهميدند و نه حرف نسيمي‌ها را و يا بهتر بگويم در برابر حرفهاي ساده و بي‌پيرايه‌ي اين بزرگان كه باعث تخته شدن بسياري از دكانها شدند، خود را به نفهمي زدند تا كودك تاريخ از خواب گران بيدار نشود و آسايش ظلمت‌گستران را نيالايد، وگرنه بقول شيخ  شبستر :

روا باشد انالحق از درختي

چرا نبْود روا بر نيكبختي؟

خداوند بر شجري در طور سينا  اجازت داد و او به جاي خداوند تكلم كرد، پس اشرف مخلوقات كه خداوند از روح خودش در او دميده و اسما را به او آموخته و از او ميثاق گرفته، چگونه نتواند؟

نسيمي ، غبار را از آئينه اي كه  در دست مردم بود زدود و آنها را دوباره به خودشان معرفي كرد. كاري كه نسيمي كرد اين بود كه حديث «من عرف نفسه .....و كنت كنزاَ مخفيا....» را از كنج مدرسه‌ها و خانقاه‌ها به ميان مردم كشيد و بدون شعار دادن و غوغاسالاري حزبي و تفلسف و كلاس گذاشتن و مريد جمع كردن و  نصيحت كردن خشك و خالي ، «خود» واقعي آنها را به خودشان نشان داد و همين و بس.

 خودشناسي حق شناسي شد به قول مصطفي

در شناسائي نفست، «من عرف» چون رهبر است

گوهر گنج حقيقت به حقيقت مائيم

نور ذات جبروتيم كه در اشيائيم

گوهر درياي وحدت، آدم است اي آدمي

گر چو آدم سّر اسما را بداني ، آدمي

دلا با وصلش ار خواهي كه ذات متحد گردي

وجود هر دو عالم را نثار روي دلبر كن

 بقيه كار را مردم ، خودشان كردند. اينكه ماشين جنگي تيمور در اوج اقتدار از كار بيفتد و حتي وليعهد او، شاهرخ، توسط مرد كپنك پوشي ترور شود و سوء قصد به جان حكام و درباريان و صاحب منصباني كه تا قبل از آن، جزو مقدسين و تابوهاي مردم بودند شايع گردد و.. و... تمام اينها را بايد از ثمرات آموزه هاي شيخ فضل‌الله نعيمي و شاگردش سيد عمادالدين نسيمي كه پس از شهادت استاد در بعضي موارد حتي از استاد هم تاثيرگذارتر بود دانست.آيا اين معجزه‌ي تاريخي  ثمره‌ي كلاسهاي انسان شناسي نسيمي كه تمام آينه ها را طوفاني كرد، نيست؟ به راستي در آن زمان كه حتي موحدين بر سر جبر و اختيار و غيره با هم درگير بودند و كتب مقدس و احاديث انبيا و اوليا را فقط براي منكوب و سركوب كردن هم بكار مي گرفتند با كدام  آرمان و عقيده و تفكر و سلاحي بجزهمين نحله‌ي فكري نعيمي و نسيمي مي‌شد بزرگترين حكومت نيمه‌وحشي جهان را به زانو درآورد؟ براي اين سؤال هيچ پاسخي نيست مگر اينكه صورت مسئله را پاك كنيم و بگوئيم : اصلاَ چه نيازي به مبارزه بر عليه تيموريان بود كه بخواهيم راه صحيحش را پيدا كنيم؟ اين هم براي خودش منطقي است!!

  اعتقاد به رمزدار بودن حروف و اعداد، بحثي نيست كه توسط حروفيان آغاز شده باشد، اين نظريه را در فحواي كلام معصومين (ع) و بعضي از تفاسير قرآن كريم نيز مي‌توان يافت. بر اساس اين نظريه كل موجودات، و در رأس آنها ، انسانها اعداد و حروف كتاب آفرينشند و هركدام نقش و جايگاه ويژه‌اي در كاينات دارند و نام آنها نيز داراي اسرار و رموزي است كه از مكنونات وجودي آنها خبر مي‌دهد چون افرينش كاملاَ منظم و هدفدار است و هيچ موجودي به عبث خلق نشده‌است. اين عقيده چيزي نيست كه معتقدانش را تحت پيگرد و آزار و شكنجه و اعدام قرار دهد. علت تحت تعقيب بودن حروفيه را بايد در فعاليت‌هاي سياسي و اجتماعي آنها جستجو كرد. آنها نه دين تازه‌اي آوردند و نه حرف جديدي را در مورد اسرار حروف و اعداد مطرح نمودند بلكه فقط با توجه به جاذبه‌هاي اين موضوع و مقبوليت آن در نزد مردم، بررسي رازناك بودن حروف را گسترش دادند و انسانها را به تفكر و تدبر و تعمق در پديده‌هاي خلقت و علت آفرينش واداشتند و از اين طريق ، آنها را به كنكاش در مسائل سياسي و احتماعي نيز ترغيب و تشويق نمودند. شايد علت خاص اين نامگذاري در آغاز، بخاطر استفاده‌ي اعضاي نهضت حروفيه از كلمات و اعداد بعنوان رمزهاي عملياتي و فعاليتهاي زيرزميني بوده‌ كه بوسيله‌ي آن يكديگر را شناسائي ميكرده و پيامهاي رهبران خود را  رد و بدل مي‌نموده‌اند هرچند اينگونه استفاده‌هاي رمزي از كلمات و حروف و پيامهاي سربسته قبل از آنها نيز رواج داشته و منحصر به حروفيه نمي‌شده است. لذا خلاصه كردن فعاليتها و تفكرات حروفيان را در تصوف افراطي و سر و كار داشتن با علوم غريبه و افعال عجيبه! بيشتر نوعي حقيقت گريزي و خلاص كردن خود از پرسشهاي مطروحه توسط آنها، به حساب مي‌آيد.سانسور شدن تاريخي افكار و فعاليتهاي سربداران حروفي (بخاطر اينكه روزي خطرناكترين دشمنان يك حكومت بوده‌اند) از يكطرف، و افسانه سازيها و اسطوره سازيهاي عاشقان و پيروان آنها در طول تاريخ باعث شده كه چهره‌ي واقعي نهضت حروفيه و رهبران آنها هميشه در هاله‌اي از ابهام قرار گيرد و هر تحقيق و پژوهش جديدي نيز با افسانه سازيهاي جديد همراه شود و وجود آنها را بيش از پيش مبهم‌تر و يا اسطوره‌اي‌تر نشان دهد اما بزرگترين اسنادي كه مي‌تواند ما را تا اندازه اي به حقيقت نزديك كند همانا آثار مكتوب آنان و بخصوص اشعار سيد عمادالدين نسيمي است كه البته تمام حرفها را در اشعارش نزده‌است.

امروزه براي بررسي اين موضوع كه يك شخصيت علمي - ادبي تا چه حد آزاديخواه و مبارز بوده در آثار و اشعار او دنبال شواهدي مي گردند كه نشان از اين چيزها داشته باشد ولي در مورد نسيمي كه به گواه تاريخ، شخص دوم نهضت حروفيه و جانشين رهبر آن بوده و تمام عمر و زندگي ساده‌ي خود را صرف مبارزه‌ي بي امان با دشمنان بشريت كرده وبر زبان آوردن نامش و خواندن اشعارش ،بدون شك، كيفر مرگي شديد و سخت را به همراه داشته ، وضع فرق مي‌كند. در حقيقت اگر ما اطلاع دقيقي از تاريخ زنگي و مبارزات او نداشتيم و كتاب شعرش را تصادفي مرور مي‌كرديم به هيچ وجه نمي‌توانستيم از طريق اشعارش به تاريخ مبارزات و فعاليتهايش پي ببريم و شايد او را مثل بسياري از شعراي ديگر، جيره‌خوار حكومتها و يا مثل بسياري از عرفا ، گوشه‌گير و منزوي و غيراجتماعي فرض مي‌كرديم. به همين خاطر است كه نمي توانيم شعر او را آئينه‌تمام نماي شخصيت او بدانيم هرچند هيچ سندي هم معتبرتر اشعارش، كه هنوز واقعاَ رمزگشائي نشده، در دست نداريم.   

در شعر نسيمي هيچ اشاره‌ي مستقيمي به  لزوم  جهاد و سرنگوني خونخواران تيموري نشده است ولي روح آزادگي و نشاط و فداكاري و خودشناسي و سرسپردگي در ره عشق در تمام ديوانش جاري است و بجاي هدف قرار دادن يك حكومت، كل حكومتهاي غاصب شيطاني در پهنه‌ي تاريخ را مد نظر داشته و بجاي مطرح كردن حروفيه بعنوان جايگزين‌ حكومت تيمور، حكومت انسانهاي فرهيخته بر بشريت و هستي را متذكر شده است.

گر بازي شطرنج خط و خال تو اين است

لجلاج جهان را به رخت مات توان كرد

هست آبدار نطقم ، چون ذوالفقار حيدر

زآن روي بر منافق ، شمشير و خنجر افتاد

ايام را ضايع مكن، امروز را فرصت شمَر 

بيدادي دوران ببين ، دادي بده ايام را

مشتاق گل از سرزنش خار نترسد

حيران رخ يار ز اغيار نترسد

عيّار دلاور كه كند ترك سر خويش

از خنجر خونريز و سر دار نترسد

او افقهائي عالي‌تر و لذتبخش‌تر را در مبارزه مد نظر داشته و به اين خاطر زمان و مكان را در نوريده و از تاريكترين لحظات قرن هشتم براي تمام نسلها و عصرها پيام فرستاده و با حذف نام  تيموريان كه دير يا زود به زباله‌دان تاريخ مي‌پيوسته‌اند ، تاريخ مصرف را از شعرهاي خود برداشته و آنها را براي ابد قابل مصرف كرده‌است. 

در كربلاي عشق ، شهيدي كه تشنه رفت

از كوثر زلال تو آب زلال يافت

چون نسيمي، كشته‌ي چشم سياهت هركه شد

شكر حق مي‌گويد و منت ز قاتل مي‌كشد

ارزان بُود به جان عزيز تو ، يك نفس

وصل ترا به هر دو جهان، گر بها كنند

عشق آن زيبا نهادم در نهاد افتاده‌است

 در نهادم نيست الا عشق آن زيبا نهاد

نسيمي از نظر سبك وسياق هم در شعرهايش  حرف تازه‌اي ندارد چون داعيه‌ي شاعري نداشته و شعر را فقط يك وسيله و رسانه براي ابلاغ پيامهاي زلال و روح‌انگيزش مي‌دانسته  و بجز چند مورد، دچار تندروي نشده كه البته در اين موارد هم بر اصالت و شرافت و عظمت انسان و جايگاه او در كارگاه آفرينش اشاره دارد  هرچند شعرها را به روايت «اول شخص» سروده و از ضمائر متصل و منفصل اول شخص استفاده كرده است كه در اين روش سابقه دار هم هرجا مي‌گويد «من» يعني «توي مخاطب»:

من جان جان جانم، برتر ز جسم و جانم

من شاه بي نشانم ، اندر نشان نگنجم

من مُصحف كريمم، در لام فضل و ميمم

من آيت عظيمم ، در هيچ شان نگنجم

من جانم اي نسيمي ، يعني دم نعيمي

دركش زبان ز وصفم، من در زبان نگنجم

و يا در غزلي ديگر:

من آن گنجم كه در باطن هزاران گنج زر دارم

من آن بحرم كه در دامن، به درياها گهر دارم

من آن عنقاي لاهوتم، در اين تنگ آشيان تن

كه ملك اسفل و اعلي همه در زير پر دارم

خود او هم به بعضي از تندروي هايش اذعان دارد و با مباهات مي‌گويد:

گر اناالحق‌هاي ما را بشنود منصور مست

هم به خون ما دهد فتوا و هم  دار آورد

اناالحق از من عاشق اگر ظاهر شود روزي

مرا عارف بسوزاند، كشد منصور بر دارم

و در اصل از بيان تمام اين مطالب ، اتحاد عشق و عاشق و معشوق و عظمت جايگاه والاي انسان را مد نظر دارد:

آتش و شمع و شب و مجلس و پروانه يكيست

اختلافي ز ره صورت اگر هست ، چه باك

نسيمي روزگاري شد كه پنهان بود در زلفش

دگرباره چو رويش ديد در عالم ، هويدا شد

و تمام اين فضائل و مناقب انسان را از بركت اكسير عشق ‌مي‌داند، آنهم عشق واقعي نه هوس:

عشق است سّر مطلق يعني حقيقت حق

هستي ندارد آنكو، بي عشق ، هست باشد

حيات زنده‌دلان جز به عشقبازي نيست

مباز عشق به بازي كه عشق ، بازي نيست

طريق عشق آن دلبر به بازي كي توان رفتن

ره مردان مرد است اين، درين ره مرد مي‌بايد

قدر مسّلم اينكه ديوان نسيمي، در قرنهاي بعد از او ، فقط يك كتاب شعر به حساب مي‌آمده و هيچگونه ترويج عصيان و نافرماني‌هاي اجتماعي و حروفيگري در آن وجود نداشته ولي نام او براي حكومتهاي بعدي هم چنان خطرناك بوده كه به هر نحو ممكن از آن پرهيز مي‌كرده‌اند و ديگران نيز از آشنا شدن با او برحذر مي‌داشته‌اند و نمونه‌ي آن اقدامي است كه حكومت صفويه بر عليه طرفداران او به اجرا گذاشت و به اين خاطر ، كساني كه دكان چپاول و مردم‌فريبي خود را در معرض خطر مي‌ديدند، ديوان نسيمي را مثل بمب خنثي نشده اي مي‌پنداشتند كه هر لحظه امكان انفجارش وجود داشت و ممكن بود عطر ونسيم افكار او دلهاي پاك و شيداي زمانه  را طوفاني كند و به شورش و ياغيگري و عصياني مقدس وادارد. برخي از رهبران فكري جامعه نيز بجاي بحث و بررسي و نقد بيطرفانه و شكافتن معاني دقيق و مضامين لطيف او تلاشي معكوس داشته و با پيشداوري در مورد كفر اناالحق‌گوئي و ذم غلاة و رد كردن فلسفه وحدت وجود و قس عليهذا... صورت مسئله را پاك مي‌كرده اند تا جوابگوي سوالاتي كه او مطرح مي كند و سرنخ‌هائي كه براي تحقيق و تفكر مي‌دهد نباشند. متاسفانه اكنون نيز وقتي بحث از بزرگاني مثل حافظ و سعدي و مولانا مي‌شود اولين سؤالي كه در نزد بعضي از قشريون مطرح مي‌شود اين است كه آيا آنها شيعه بودند يا سُني؟ چپي بودند يا راستي؟ ولايت فقيه را قبول داشتند يا نه ؟ و نهايتاَ چون بعضي از طرفداران آنها ، مقلد مرجع تقليد ما نيستند نمي‌توان به افكار و اشعار و آراي آنها اعتماد كرد!!! در مورد شخصيت بي پروا و مبهم و مشكوك نسيمي كه ديگر جاي خود دارد.

در حقيقت، بحران هويت دنياي امروز و سرگشتگي انسان معاصر كه براي يافتن ذره‌اي هويت و آرامش به هر خس و خاشاك فلسفي و فكري چنگ مي‌زند اقتضا مي‌كند اين قبيل آثار را مورد مداقه قرار دهيم و از طريق رسانه‌ها بخصوص صدا و سيما، نسيمي‌ها را بشناسيم و بشناسانيم و افكار و آرايشان را در بوته‌ي نقد قرار دهيم و بجاي اظهار فضل كردن با فلسفه‌ها و نظرات غربي‌ها ( كه همانها هم براي ما محترمند) افكار ناب شرق هويت را مطرح و ارائه كنيم (آنهم نه در ساعات مرده) و نترسيم از اينكه جوانان ما به جايگاه واقعي خود در زندگي روزمره و نقشي كه در هستي و كائنات دارند واقف شوند. بقول نسيمي: 

گر مركب تحقيق تواني به كف آورد

سياره ‌صفت ، سير سماوات توان كرد

در سينه، نسيمي را، اسرار تو مي‌جوشد

كو همنفس صادق يا محرم اسراري

ديوان نسيمي سرشار از اشارات دقيق و عميق  قرآني و حديثي است و نوع كاربرد و استنتاج معني از آنها نشان از شناخت كامل او از قرآن و تسلط و ژرف‌انديشي او بر لطائف و ظرائف تفسير و حكمت و تاريخ اديان و عرفان دارد:

علت غائي ز امر كن فكان ما بوده‌ايم

جمله اشيا را حقيقت، جسم و جان، ما بوده‌ايم

حديث خط و خال او چه داند هر خطاخواني

تو از من بشنو اين قرآن كه تفسيرش ز بر دارم

در محيط قل هو الله احد گشتيم غرق

لاجرم در ملك وحدت، واحد و يكتا شديم

شناختي كه نسيمي از اهلبيت دارد همان شناخت معمولي و موروثي نيست كه اكثريت مردم از آن بزرگواران دارند، از نظر نسيمي ، آن بزرگان را هميشه بايد ازنو شناخت و دائم با غرق شدن د بحر فضائل و مناقب آنها گوهرهاي تازه‌اي به كف آورد:

 آل عبا در عبا ، هست فراوان ولي

همچو نسيمي بيار آل عبائي دگر

محمد عقل كُلّم گشت ونفس آمد بُراق او

علي‌ام عشق و تن دُلدُل، به شرق و غرب پويانم

حق را به ظن راجح، نتوان شناخت ايدل

بر رفرف نبوت ، سير سما طلب كن

رُخت در عالم وحدت، به شاهي پنج نوبت زد

بر اوج لامكان اكنون برآور تخت سلطاني

در دايره‌ي وجود، موجود علي است

وندر دو جهان مقصد و مقصود علي است

گر خانه‌ي اعتقاد ويران نشدي

من فاش بگفتمي كه معبود علي است

نسيمي مانند اكثر عرفاي همفكر خود جمال‌پرست است و تمام عالم را صحيفه‌ي جمال حضرت حق(جلّ و علا) مي‌داند و همگان را به كيش زيباشناسي و زيبا پرستي دعوت مي‌كند و حظ روحي خود را با آنها تقسيم مي‌نمايد:

نسيمي در رخ خوبان، جمال الله مي بيند

بيا بشنو ز گفتارش بيان سرّ سبحاني

ليلي چو نبود جز رخ ما

بر چهره‌ي خود شديم مجنون

به چشم دل، توان ديدن، خدا را در رخ خوبان

سر ديدار اگر داري، طلب كن چشم بينائي

تا وحدت جمالت، ثابت شود به برهان

هست از رُخت نشان‌ها، بر بحر و بر، نوشته

انديشه نبست هيچ صورت

جز روي تو در برابر ما

زشت و زيبا، هرچه بيني، دست رد بر وي منه

عيب صنعت هركه گويد، عيب بر صنعتگر است

اي نسيمي ، نوشته بر رخ دوست

شرح ام‌الكتاب مي بينم  

چو هست آئينه‌ي مؤمن، به قول مصطفي، مؤمن

بيا در صورت خوبان، ببين حق را و دانا شو

و در بيت ديگري با تركيب همين حديث شريف نبوي و يكي از اسماء الهي و قرآني ، شاهكاري مي‌آفريند كه پرده از كشف و شهود ناب او بر مي دارد و جانهاي شيفته را هوائي مي كند:

مؤمن است آئينه‌ي مؤمن، ببين ، گر مؤمني

در هوالمؤمن، جمال خويش، تا باشي سليم

 نسيمي بعنوان يك منجي و بيدارگر اجتماعي به جايگاه انساني و مسئوليت انقلابي و عواقب كيفري خود كاملاَ واقف است و فرياد خود را مانند صور اسرافيل مي‌داند كه بايد مردگان جامعه‌ي آن روز را از خواب مرگ بيدار و در ميادين نبرد حق عليه باطل محشور كند.

اي نسيمي وقت آن شد كز دم روح‌القدس

نفخه‌اي چون صور اسرافيل در عالم دمي

آنانكه نگشتند به حق زنده‌ي جاويد

پژمرده و خوشيده بجا همچو قديدند

دلم ز فتنه‌ي دجّال از آن شده‌ست ايمن

كه روح قدسي من همدم مسيحا شد

جان در ميان نهاد نسيمي، چو شمع ، از آن

در سلك عاشقان جمالت مجال يافت

از اين نمونه حرفها و بلند پروازي‌ها در اكثر دواوين شعرا به چشم مي خورد ولي نكته‌اي كه به اين قبيل اشعار و گفتارهاي نسيمي ارزش مي‌دهد اين است كه مصداق «يقولون ما لا يفعلون» نيست بلكه به مراتب شديدتر و واقعي‌تراز شواهدي كه در اشعارش آمده مرد ميدان عمل بوده و تاريخ شاهد عادل و صادق و بيطرفي است. 

نعيمي - نسيمي و حلاج

اگرچه نسيمي در برخي از اشعارش دعوي انالحق گوئي دارد و حلاج را مي‌ستايد ولي انالحق نمي‌گويد و فقط از آن بعنوان يك نماد معروف و عرفاني ياد مي‌كند. او بيدارگر و احياگر نسل خويش است و از آنجا كه طبق آيه شريفه‌ي «خدا سرنوشت هيچ قومي را عوض نمي كند مگر اينكه خودشان اقدام كنند» و حديث شريف «دست خدا با جماعت است» سعي در اتحاد و تنوير افكار مردم دارد و در حقيقت، پس از آن آموزش‌ها و سوختن وساختن‌ها، اين جامعه‌ي دستپرورده‌ي اوست كه انالحق مي‌گويد نه خود او. به بياني ساده‌تر، انالحق‌گوئي‌هاي جامعه‌ي او در احقاق حقوق فرد و جامعه متجلي مي شود و بجاي اينكه يكنفر انالحق بگويد، تمام آحاد جامعه جامعه اناالحق مي‌گويند و مفهوم سيمرغ و سي‌مرغ عينيت مي‌يابد.

مرغ  عرشيم و قاف، خانه‌ي ماست

كن فكان، عرش آشيانه‌ي ماست

سيمرغ جهان لا‌مكانيم

مقصود زمين و آسمانيم

حلاج سيمرغي است كه تنها سفر مي‌كند ولي نسيمي هدهدي است كه از سي مرغ ، سيمرغ مي آفريند و با متحد كردن مردم و بسيج كردن آنها براي كشف حقيقت  و استيفاي حقوق پايمال شده‌شان،  با آنها  و« تنها» سفر مي كند و در اين سفر صدها آصف در اطاعت امرش صف بسته‌اند. 

مرا تا هدهد دل شد رسول نامه‌ي عشقت

ز آصف بسته‌ام  صف‌ها، سليمانم به جان تو 

حلاج با انالحق گوئي سعي در فنا و نجات خود دارد چون يا جامعه را قابل ارشاد نمي‌بيند و يا در افقي فراتر از درك و درد مردم پرواز مي كند و يا خود را قابل مرشد شدن نمي‌داند. دكتر شريعتي تحليلي بسيار موجز و زيبا از حلاج دارد : او عشق حلاج را عشقي پاك در راهي پوك مي‌داند و علتش هم اين است كه چرا فردي كه آنهمه عشق و سوز وخلوص و صفاي باطن و اعتماد به نفس و ايستادگي و شجاعت و شهامت در بيان اهداف خود داشته چرا بجاي رهبري جامعه و مبارزه با ابليس‌هاي حاكم، به انزوا و تكروي روي آورده و اين استعداد و موهبت الهي را به هدر داده است (كه البته جاي بحث دارد) ، اما همو نهضت سربداران را مي‌ستايد و انهدام لشكرهاي متجاوز و خونخوار مغول را يكي از بزرگترين دستاوردهاي عرفان سربداران مي‌داند. و اينگونه است كه در طول تاريخ هميشه گروههائي را مي‌بينيم كه با الهام از سيمرغ  سربداران، عامل ايجاد موجهاي خونيني ( پر‌رنگتر و پررمق‌تر) از سربداران بوده‌اند ولي نمونه‌ي سيمرغ تنهاي حلاج را به ندرت مي توانيم ببينيم (آنهم كم‌رنگتر و بي رمق‌تر از سيمرغ حلاج). 

موضوعي كه شخصيت و حركت و اراده‌ي نسيمي را ممتاز و برجسته مي‌كند عرفان اجتماعي اوست كه شالوده‌ي يك اجتماع عرفاني را كه اتوپياي او و استادش است  براي تمام عصرها و نسلها پي‌ريزي مي كند و اين آرمانشهر فكري او  زائيده‌ي چند علت است : اول - اقتضا و آمادگي شرايط اجتماعي. دوم - امكان بهره‌وري از ميراث و تجارب شعرا و عرفا و صاحبنظران متقدم و معاصرش مثل حافظ ، سعدي ، خواجو، ابن عربي ، حلاج ، ابن سينا و... و سوم - وجود استاد بزرگي بنام فضل‌الله نعيمي كه بسي مهمتر از دو علت قبل است. شايد اگر نعيمي آتشفشان روح شيدا و جمال‌پرست نسيمي را رام و آرام نمي‌كرد و بر عشق آتشين و اراده‌ي راسخ او مهار نمي زد و جلو به هدر رفتن اين اقيانوس بيكرانه‌ي آزادگي را نمي‌گرفت، بعيد نبود كه نسيمي با آن نظرات رفيع وصريح و لطيف و مستدلي كه از وحدت وجود و خاطرات حلاج و فصوص ابن عربي داشته، سر از داري بالاتر از دار حلاج برآورد و به انالحق‌گوئي‌هائي فراتر از حسين ابن منصور بپردازد. ولي به يمن و بركت نعيمي در مسيري ديگر مي‌افتد و خود را از ديار افسانه ها به دامن جامعه  كه ملتقاي واقعيت و حقيقت است مي‌اندازد و به دستور مراد و مرشدش «در اشيا عين اشيا مي‌شود». 

اي فكوكي دم از فصوص مزن

ذات حق فارغ از فسانه‌ي ماست  

گر اناالحق‌هاي ما را بشنود منصور مست

هم به خون ما دهد فتوا و هم  دار آورد

 به عين و لام و ميم ما رموز كن فكان درياب

به فا و ضاد و لام ما در اشيا عين اشيا شو

فا و ضاد و لام  تجزيه‌‌ي نام استادش «فضل» است  كه  يكي از پربسامدترين واژه‌ها در شعر نسيمي بشمار مي‌رود. نسيمي در اكثر اشعارش از استاد خود به نيكي و اعزاز ياد مي‌كند و او را عامل نجات و هدايت و بينائي و پويائي خود مي‌داند:

چون نسيمي ، به يقين از كرم فضل رسيد

كي خورد غصه كه هر كس به مكاني دگر است

آنكو ز فضل حق، چو نسيمي به حق رسيد

شمع هدايت آمد و پروانه‌ي نجات

در سايه‌ي فضل ايمن از آنست نسيمي

كان شيردل از پنجه‌ي كفتار نترسد

شكر خدا كه هست نسيمي به فضل حق

رندي كه عمر، در سر زرق و ريا نكرد

نسيمي هم مثل بسياري از بزرگان ديگر،  يكي از علل عقب افتادگي جوامع انساني، بخصوص مشرق زمين را در برداشت غلط ما از «هستي» مي‌داند كه توسط  حكام و دنيا پرستان و بعضي از عالمان و صوفيان و زاهدان تبيين و به خورد مردم داده مي‌شود. اين سالوسها و رياكاران كه در كنار هم دكانهائي براي چاپيدن مردم باز كرده‌اند و ايدئولوژي‌هاي استثمارگرانه‌ي خود را با هر دام و دانه‌اي  ترويج مي‌كنند آماج طعنه‌ها و حمله‌ها و افشاگري‌هاي نسيمي هستند و طبيعي و بديهي است كه آنها نيز ائتلافهائي نامرئي برعليه نسيمي‌ها دارند. حافظ هم در اكثر غزلهايش همين موضع را دارد با اين تفاوت كه حافظ تا اندازه‌اي در امنيت است ولي نسيمي تحت تعقيب و آواره:

اي صوفي خلوت نشين، بستان ز رندان كاسه‌اي

تا كي پزي در ديگ سر، ماخولياي خام را

دفتر طامات برمن، گو مخوان زاهد كه من

گرچه رندم، حاصل اين گفتگو دانسته‌ام

كند منع از مي و شاهد، مرا زاهد مدام ، آري

نباشد اهل جنت را ز شيطان ، جز بدآموزي

به خلوت‌خانه‌ي طاعت مكن ارشادم اي صوفي

كه جز كوي مغان، عاشق ، ره ديگر نمي‌گيرد 

عاشق مورد نظر نسيمي ، فردي شكست خورده و گوشه گير و سرخورده و بي مسئوليت نيست، انساني است شاداب و راضي و عصيانگر كه در هجران به وصل رسيده و دل از دو عالم بركنده و به مقصود كه «رفتن» و «نه رسيدن» است رسيده است:

خواهي كه گذر كني ز كونين

خون مي‌خور و جان‌ فشان و خوش باش

پروانه‌ي وصال حريم تو عاشقي است

كز نور شمع روي تو دارد هدايتي

دامن ترا رسد كه فشاني ز كائنات

اي عاشقي كه دامن دلبر گرفته‌اي

دارد نسيمي از همه عالم ترا و بس

اي اولي كه هيچ نداري نهايتي

شادي ما، در دو عالم جز غم عشق تو نيست

زان، به نو هرساعت از عشقت، غمي مي‌بايدم

عشق مي بازيم با حسن و رخ خود جاودان

زانكه عاشق ما و معشوق نهان ما بوده‌ايم

ذوق عيشي كه بدان دست سلاطين نرسد

از وصالت من درويش گدا يافته‌ام

از ناز و نعيم دو جهان بهره ندارد

آن دل كه سزاوار به تشريف بلا نيست

ارتباط زرقان فارس و سيد نسيمي

مردم شهر ما ـ زرقان فارس - قبرستان و بقعه‌ي سيد نسيمي را «سيد» مي‌نامند. كلمه سيد اگرچه پيشوندي براي نام سادات است اما در اين مورد خاص بعنوان اسم مكان استفاده مي‌شود  ومردم  در محاورات خود (مثلاَ) مي‌گويند : به سيد رفته‌ايم و يا فلاني در سيد دفن است. و اين بخاطر وجود يادمان سيد نسيمي در اين قبرستان قديمي و باستاني است كه قبل از سيد نسيمي هم وجود داشته ولي بعد از او به علت اهميت و عظمت نامش، به نام او شهرت يافته و در تاريخ زرقان مانده است و آنگونه كه سينه به سينه نقل شده قبر او برادرش «سيد نصرالدين يا نصيرالدين» در اينجاست كه از قديم زيارتگاه مردم زرقان و اطراف و اكناف بوده و مردم اعتقاد محكمي به اين بقعه داشته و دارند.

در اصل ، اين زيارتگاه جائي است براي بازگشت به خود و تفكر در جايگاه و عظمت انسان و سنگر مبارزه بر عليه تمام ظالمين و خونخواران و شياطين دروني و بروني. اين بقعه براي مردم يادآور يك فرياد جاودانه‌ي تاريخي بر عليه ظلم و ستم، يك حماسه‌ي ناتمام، يك عشق پاك به انسان و فضائل اخلاقي و الهي ، يك مبارزه‌ي پر افتخار به خون نشسته ، يك مظلوميت مدفون ، يك كانون ايجاد شور و شعور و آگاهي، يك اقيانوس سادگي و دريادلي و موج‌آفريني، يك كوير تنهائي و شيدائي و يك كربلا شهادت و ايثار و وفا وايستادگي و از‌خودگذشتگي.  و در يك كلام : «سيد» براي مردم شهر ما يادآور شهادت و معنويت و قداست است. 

تاريخ و محل تولد سيد نسيمي مثل  تاريخ و محل شهادت و مدفنش مانند بسياري از رازهاي ديگر تاريخي كه بي‌شك بخاطر تحريفات و اشتباهات عمدي كاتبان درباري، به طور واقعي به دست مردم نرسيده و يا با مشابه‌سازي و شبهه‌افكني از ذهن مردم پاك شده، در هاله‌اي از ابهام قرار گرفته و تذكره‌نويساني كه به منابع و كتب آنها استناد مي‌شود قرنها پس از او مطالبي را گردآوري كرده و بعضي‌ها هم بدون تحقيق از روي دست هم كپي كرده اند.با اين حساب، ممكن است مورخان و تذكره‌نويسان با هزار و يك دليل كه ما نيز بر آنها واقفيم با ما به محاجه  برخيزند ولي اصل قضيه اين است كه قبر «سيد» در قلب ماست و آنقدر كه مردم ما با «سيد عمادالدين نسيمي» ارتباط قلبي و روحي دارند مردم هيچ شهري در اين جهان با او اينگونه انس و الفت ندارند و آنهائي هم كه او را مي‌شناسند فقط به عنوان محقق و نويسنده و مورخ با او سر و كار دارند نه بعنوان عاشق و زائر. سيد براي آنها فقط و فقط يك شخصيت ادبي و تاريخي و سياسي است ولي براي ما  مركز احساسات و عواطف و نذر و نيازهاست. سيد براي آنها مرده‌اي فراموش شده و ناشناس است كه با تحقيق و تفحص مي‌خواهند او را بشناسند و بشناسانند ولي براي ما ميزبان مهربان وفداكاري است كه اموات و شهدايمان را بر سفره خود مهمان كرده و روزي  با دست‌پروردگان مكتبش ، شفيع و ميزبان خود ما نيز خواهد بود. سيد عمادالدين نسيمي  براي تمام كساني كه با نامش آشنايند فقط  يك نام است مثل تمام نامها ولي براي ما يك واژه‌ي مقدس و يك آيه و مائده‌ي آسماني است. و نهايتاَ اينكه سيد هرجا كه باشد يادمان و بناي يادبودي در شهر ما دارد كه ما بيشتر از هركسي در اين جهان به او وابسته مي‌كند. و ايكاش از او در هر شهري يك بناي يادبود مي‌ساختند و افكار بلندش كه هنوز هم آماج كينه‌ي كژانديشان و دُگماتيست‌هاي مدرن است آموزش مي دادند و نقد و بررسي مي كردند. ايكاش نام او را در تمام گلزارهاي شهيدان شهرها و روستاها مي‌نوشتند تا همه از هم بپرسند كه او كيست و اين تشنگي آنها را به اقيانوس بيكران افكار و انديشه هاي زلال و طوفاني او برساند آنگونه كه ، قرنها ، مردم شهر ما را رسانده است.

و اينچنين است كه بعد از قرنها ، اينك ميزبان مردان اهورائي شهر ماست. ميزبان لاله‌هائي كه خود او آنها را پرورانده و الهام‌بخش رزم و عزمشان بوده است. سيد نسيمي اينك ميزبان شهداي گمنام و دريادلي است كه در طول زندگي  مادي خود بارها و بارها به زيارت «سيد» رفتند و با او كه سيدالشهداي شهر ما به حساب مي‌آيد عهد و پيمان بستند كه در راه خونين و مقدس سيدالشهداي آفرينش ، حضرت اباعبدالله‌الحسين (ع) از پاي ننشينند و هميشه پرچمدار عشق و مبارزه و ايثارگري و آزادگي باشند. لذا اگرچه نام و قبر «شخص دوم نهضت حروفيه» در دل تاريخ و در تذكره‌هاي غبار گرفته و مبهم ، گم شده و هيچكس دنبال يافتن و زيارت آن نيست ولي در شهر ما هنوز بعد از قرنها زنده است و به الهام‌بخشي و تنوير افكار و تدريس عشق و فداكاري مشغول است خاصه اينكه فارغ التحصيلان دانشگاه انقلابش و سندهاي سرخ  و معطر افكار عاشورائي‌اش نيز اينك در جوار و كنارش آرميده اند و به همراه استاد خود به راهنمائي عاشقان حق و عدالت و جوانمردي مشغولند.

ممكن است برخي بگويند كه شايد نسيمي ديگري در زرقان دفن است. در جواب بايد خاطر نشان كرد كه اولاَ وجود دو قبر در زرقان بنامهاي سيد نسيمي و سيد نصير الدين اين شبهه را برطرف مي‌كند چون وجود اين دو نام در كنار هم در هيچ جاي ديگري ثبت و ضبط نشده. ثانياَ اين سيد نصيرالدين همان كسي است نامش در تواريخ ثبت شده و دست قطع شده‌ي برادرش را برايش فرستادند، و او با دفن همان دست در زرقان بناي يادبودي براي برادر شهيدش درست كرد و خودش هم بعدها در كنارش دفن گرديد.( و يا شايد توسط ياران ديگر نسيمي، اينكار صورت گرفته باشد. ثالثاَ بعضي از تذكره‌ها و سفرنامه‌ها و تواريخ ، دقيقاَ به همين سيد عمادالدين نسيمي كه از رهبران حروفيه بوده و به طرز فجيعي اعدام شده و و در شهري بنام زرقان فارس دفن گرديده اشاره مي‌كنند (نه نسيمي ديگري). رابعاَ آنچه سينه به سينه به ما رسيده، بي كم و كاست، نشان از همين حكايت دارد. خامساَ بر فرض اينكه نسيمي ديگري در زرقان دفن شده باشد ما با زيارت او نام و ياد سيد عمادالدين نسيمي اصلي را نيز گرامي  مي‌داريم. و نهايتاَ : آن نسيمي را كه زنده زنده پوست كندند و جسدش را سوزاندند و خاكسترش را به باد دادند و فقط چند عضو از بدن شريفش را براي ياران نزديكش فرستادند، نمي‌تواند در هيچ جا قبري داشته باشد جز همين يادمانهائي كه يكي از آنها در شهر ما به ياد او بنا شده و قطعه‌اي از بدن او را در خود دارد. لذا چون قبر ندارد قلب ما و تمام ارادتمندانش در هرجاي دنيا، آرامگاه اوست و بقول خودش :  

شده‌ام بر سر كوي عدم‌آباد ، مقيم

گر نشاني ز من بي سر و سامان طلبند!

و هيچ تعصبي هم براي به انحصار درآوردن نام بزرگش نداريم چون نسيمي متعلق به تمام ايرانيان و آزاديخواهان و آزادانديشان جهان است ولي  ما مفتخريم كه از بين تمام جهانيان فقط مائيم كه هر روز توفيق زيارت مزار او و دست پروردگان مكتبش را داريم.

و در پايان باز هم بقول خودش:

داني  حكايتي  كه  ميان  منست و يار؟؟؟؟؟!

 شب تا به روز ، بوس و كنار است، والسلام

ادامه دارد و نياز به صيقل....

محمد حسين صادقي

عضو انجمن ادبي سيد عمادالدين نسيمي زرقان فارس

قم - يلداي هشتاد و پنج

 مقاله‌ي بالا شامل قانون كپي رايت است ولي برداشت از آن براي استفاده‌هاي غير تجاري با ذكر مَأخذ بلامانع است.

والسلام - مؤلف

http://abolfazl-s.blogfa.com